Du húc hải môn

Tác giả: Lê Thánh Tông 黎聖宗

游旭海門

平生未會觀瀾術

萬狀千形得意中

幾許心邊多種恨

慇懃送向水流東

Bình sinh vị hội quan lan thuật 

Vạn trạng thiên hình đắc ý ‎ trung 

Kỷ hử tâm biên đa chủng hận 

Ân cần tống hướng thủy lưu đông

Dịch nghĩa:  

Đi chơi cửa biển Húc 

Bình sinh chưa từng biết thuật xem sóng, 

Nhưng vẫn cảm thấy đắc ý ở chỗ thiên hình vạn trạng; 

Mấy lần tự nhủ mang hết những mối hận bên lòng, 

Ân cần trút hết cho dòng nước chảy về Đông.

Dịch thơ: Đỗ Quang Liên 

I 

Bình sinh chưa biết thuật xem sóng, 

Vạn trạng thiên hình vẫn thỏa lòng; 

Tự nhủ nhiều lần bao nỗi hận,

Trút cho dòng nước chảy về Đông. 

II 

Thuật xem sóng vốn chưa tinh, 

Đổi thay vạn trạng thiên hình vẫn say; 

Nhủ lòng sầu hận bấy nay, 

Trút theo dòng nước đêm ngày về Đông.

 

Chú thích: 

- Cửa biển Húc: Có lẽ là cửa biển Văn Úc, Hải Phòng. 

- Thiên hình vạn trạng: Theo nguyên chú: Thơ Nam Hải của Tào Sao có câu: 

Đồn cách lộ triêu hàm khánh lão, 

Bạn lăng ba dạ thổ tâm đan; 

Vạn trạng thiên hình giai đắc ý  

Trườngkình độc tự chuyển thân nan 

Nghĩa là: 

Buổi sớm, cá đồn vọt lên giọt sương, ngậm chiếc khánh xưa, 

Ban đêm, con trai vượt lên ngọn sóng nhả tấm lòng đỏ; 

Muôn hình vạn trạng ấy thực đắc ý 

Duy con cá kình to là chuyển mình khó nhọc.

Quá phù thạch độ kì nhị

Tác giả: Lê Thánh Tông 黎聖宗

過浮石渡其二

山上風吹朝暮雨

溪頭紅瘦綺罗雲

食於人總勞心智

何謂紛紛擾擾身

Sơn thương phong suy triêu mộ vũ 

Khê đầu hồng sấu ỷ la vân 

Tự ư nhân tổng lao tâm trí 

Hà vị phân phân nhiễu nhiễu thân

Dịch nghĩa:  

Qua bến Phù Thạch (bài 2) 

Trên đỉnh núi, gió thổi mang tới cơn mưa sớm chiều, 

Đầu khe suối, đám mây mỏng như lụa hống quấn quít; 

Được người khác nuôi, tất cả đều mệt nhọc tâm trí, 

Sao lại bảo là thân mình tất bật, khốn khổ?

Dịch thơ: 

I 

Đỉnh núi gió mang mưa sớm tối, 

Đầu khe, lụa mỏng ráng mây vần; 

Được nuôi, ai cũng lao tâm trí, 

Sao bảo nhọc nhằn tất bật thân? 

                                Đỗ Quang Liên 

II 

Sớm chiều đỉnh núi gió mưa, 

Đầu khe ráng mỏng như là lụa bay; 

Được nuôi là vẫn mệt thay, 

Nhọc nhằn tất bật, nỗi này vì sao? 

                                                Hải Anh

Chú thích: 

Được người khác nuôi: Chỉ hạng người được cai trị ngườikhác. Sách Mạnh Tử nói: “Người lao tâm thì cai trị người khác, kẻ lao lực thì bị kẻ khác cai trị. Người lao tâm thì được người khác nuôi, kẻ lao lực phải nuôi người khác”.

Trú xương giang

Tác giả: Lê Thánh Tông 黎聖宗

駐昌江

半山殘照影疏疏

兩岸煙深雨不如

矻矻燈前十年讀

眼窺未遍聖賢書

Bán sơn tàn chiếu ảnh sơ sơ 

Lưỡng ngạn yên thâm vũ bất như 

Ngật ngật đăng tiền thập niên độc 

Nhãn khuy vị biến thánh hiền thư

Dịch nghĩa:  

Nghỉ lại ở Xương Giang 

Bóng chiều nhàn nhạt chiếu nửa núi, 

Hai bờ mờ mịt khói, chẳng giống mưa rơi; 

Trước đèn cần cù đọc sách mười năm, 

Mà vẫn chưa đọc hết sách Thánh Hiền.

Dịch thơ: 


I 
Nhàn nhạt bóng chiều chiếu vách non,
Hai bờ khói tỏa khác mưa tuôn;
Trước đèn cần mẫn mười năm đọc,
Biết thuở nào xong sách Thánh Hiền!
                                                      Hải Anh

II

Bóng chiều nửa núi nhạt nhòa, 

Hai bờ mờ khói, không là mưa rơi; 

Mười năm đèn sách chẳng rời, 

Thánh Hiền kinh truyện chưa xuôi mấy phần. 

                                                            Đỗ Quang Liên 

Chú thích: 

Xương Giang: Tức sông Thương chảy qua thị xã Bắc Giang, nay thuộc tỉnh Bắc Giang. Gần sông có thành Xương Giang do giặc Minh đắp. Năm Đinh Mùi (1427), nghĩa quân Lê Lợi do Trần Nguyên Hãn và Lê Sát chỉ huy đã phá được thành này. Tòa thành nay nay đã vỡ thành ruộng.

Trú long nhãn

Tác giả: Lê Thánh Tông 黎聖宗

駐龍眼

歷歷三陲久豆盧

只將仁義力行秋

駪駪黃犢去來健

憔悴如今縂白頭

Lịch lịch tam thùy cửu đậu lư

Chỉ tương nhân nghĩa lực hành thu

Tiên tiên hoàng độc khứ lai kiện

Tiều tụy như kim tổng bạch đầu

Dịch nghĩa:  

Dừng lại ở Long Nhãn 

Rành rành ba mặt biên thùy đã theo về với đại nghĩa từ lâu, 

Giờ đây chính là lúc chỉ dốc hết sức làm việc nhân nghĩa; 

Đàn bò vàng kia vẫn đi lại tung tăng, 

Còn bây giờ ta tiều tụy, mệt mỏi, đầu bạc trắng cả rồi.

Dịch thơ: 

I 

Ba mặt biên thùy theo nghĩa lớn, 

Nghĩa nhân dốc sức lúc này đây; 

Tung tăng chạy nhảy bò vàng khỏe, 

Đầu bạc thân gầy, trẫm bấy nay. 

                                                Hải Anh 

II 

Biên thùy thần phục từ lâu, 

Giờ đây nhân nghĩa làm đầu trị dân; 

Bò vàng chạy nhảy tung tăng, 

Trẫm nay tóc bạc, da nhăn, thân gầy. 

                                      Đỗ Quang Liên

Chú thích: 

- Long Nhãn, tên đất, thời Lê đổi là Phượng Nhãn, huyện này nay không còn, các xã chuyển sang các huyện Yên Dũng, Lạng Giang, Lục Nam, Lục Ngạn, thuộc Bắc Ninh. 

- Theo về với đại nghĩa: Mộ Dung hàng Ngụy, được ban họ “Đậu Lư”, việc này được coi là chính nghĩa. 

- Thơ Đỗ Phủ có câu:

Ức niên thập ngũ tâm thượng hài 

Kiện như hoàng độc tẩu khứ lai

(nhớ lúc ta tuổi mười lăm, tính còn trẻ con, Khỏe như con bò vàng tung tăng chạy nhảy).

385. Quá hưng đạo vương từ

Tác giả: Lê Thánh Tông 黎聖宗

過興道王祠

淅淅風前紅葉樹

悠悠天外白衣雲

重楼翠宇人何在

惟見荒山對夕曛

Tích tích phong tiền hồng diệp thụ 

Du du thiên ngoại bạch y vân 

Trùng lâu thúy vũ nhân hà tại

Duy kiến hoang sơn đối tịch huân

Dịch nghĩa:  

Qua đền Hưng Đạo Vương 

Rặng cây lá đỏ trước gió vi vu, 

Áng mây trắng bay ngoài trời bát ngát; 

Lầu cao gác biếc còn đây, mà người ở đâu? 

Chỉ thấy ngọn núi hoang sừng sững trong bóng chiều.

Dịch thơ: 

I

Rặng cây lá đỏ gió vi vu, 

Bát ngát trời mây trắng lững lờ;

Gác tía lầu cao người chẳng thấy,

Còn đây núi vắng trước chiều tà. 

                                    Đỗ Quang Liên 

II

Lá vàng trước gió vi vu, 

Mênh mông trời rộng lững lờ mây trôi; 

Lâu cao nào thấy bóng người, 

Ẩn trong bóng xế ngọn đồi hoang vu. 

                                                     Hải Anh

Chú thích: 

Đền Hưng Đạo Vương ở xã Vạn Yên, Phượng Nhãn, Bắc Ninh cũ, nay thuộc xã Vạn Kiếp, Chí Linh, Hải Hưng. Vào đời Trung Hưng (1285-1293), ông chỉ huy quân đội đánh tan giặc Nguyên, được lập sinh từ ở chân núi, khi mất cũng táng ở đấy. Vua Trần Thánh Tông có làm bài văn bia sánh ông với Thượng Phụ.